Tahran Zirvesi’nin ardından geleceği okumak

Rusya’da yaplacak Astana Zirvesi’ne kadar geecek zaman zarfnda Trkiye’nin Suriye odakl terr sorununun giderilmesi iin Astana ortaklarnn aba gstermeleri gerekmektedir. Aksi halde Ankara’nn Suriye’nin kuzeyinde askeri operasyon gerekletirmesi bir olaslk olmaktan kar kesin olarak atlacak bir adma dnr. Erdoan, ABD’nin Frat’n dousundaki PYD varlna son vermesi ve Suriye’den kmas gerektiini sylemitir. Bu mesaj Suriye’de zm srecinin bir paras olan meru bir platform zerinden vermek ve Frat’n dousundaki oluumun meruiyetini sorgulamak, bunu tek bana dillendirmekten ok daha etkilidir.

Bilindii gibi, Trkiye Cumhurbakan Erdoan 19 Temmuz tarihli Tahran ziyaretini hem ran-Trkiye Yksek Dzeyli birlii Konseyi yedinci toplantsna hem de Rusya Devlet Bakan Putin’in de katlaca l Astana Zirvesi’ne katlmak iin gerekletirdi. Bu balamda, Cumhurbakan Erdoan ran ve Rusya ile olan ikili ilikiler zemininde ibirlii imkanlarn da zikrederek Suriye konusunda Ankara’nn yapmay planlad askeri operasyon ile ilgili zemin yoklama ansn da yakalad.

Taraflar nerede?

Suriye gndeminin dnda ikili ilikilerde taraflar blgesel ve kresel meselleler balamnda nerede durduklarn birbirine anlattlar. ran-Trkiye ilikilerinde ticaret potansiyelinin gelitirilmesi bir ortak kazan alan olarak tanmlanrken Putin-Erdoan grmesinde aylardr uralan Karadeniz’de tahl koridorunun kurulmas iin atlacak admlar netletirildi. Suriye zelinde yani Astana formatnda her bakentin dnyaya vermek istedii farkl mesajlarn yan sra lke liderinin vermek istedii ortak ibirlii grnts byk gler rekabetinin kzt uluslararas ortamla dorudan ilgiliydi.

Biden’in Ortadou ziyareti

ABD Bakan Biden’n drt gnlk son Kuzey Afrika-Ortadou ziyareti sonrasnda, ABD ynetiminin verdii mesajlarn Tahran ve Moskova tarafndan okunmadn dnemeyiz. ABD’nin, srail ile beraber ran’n nkleer g olmasnn engellenmesi konusunda kararl olduklarn aklamas ve Ortadou’da Rusya ve in tarafndan doldurulacak herhangi bir boluk brakmayacaklar ynndeki beyanlar ran ve Rusya’nn doal olarak tepkisini ekmiti. Dolaysyla, Tahran Zirvesi, Tahran ve Moskova ikilisi iin blgede ABD’nin alan kapatma iradesine msaade etmeyeceklerini gstermek iin iyi bir frsat olmutur. Ksaca Astana zeminin yeniden canlandrlmas sz konusuysa bugn bu zeminin zerine oturduu farkl bir kresel ve blgesel jeopolitik ereve var.

ran ynetimi uzun bir sredir Bat meneili yaptrmlar altnda bir lke olarak yayor, bu yzden Tahran iktisadi olarak ciddi bir skklk ierisinde yaamaya devam ediyor. Obama dneminde bu skklktan kurtulma umudunun ran’ ABD/Bat/uluslararas toplumla beraber davranmaya yaklatraca dnld, Trump dneminde bu skkln ran ierinde yarataca huzursuzluktan faydalanma beklentisi vard. Sonuta ABD yaptrmlar zerinden istedii basky Tahran’da yaratmay baaramad. Ancak Tahran’n yaptrmlarla yaamaya alk olmas iktisadi skntnn at yaralarn iyilemesini salamyor. 2015 tarihli ran nkleer anlamasnn henz yenilenmemesi ve Tahran’n anlama ile ilgili taleplerinin kabul edilmemesi ran’n atabilecei admlarn istikrarszlatrc etkisi konusunda blge lkelerini endielendiriyor. Bu bir fasit daire; bu endieler nedeniyle Krfez, ABD, Israil ve baz Kuzey Afrika lkeleri arasnda istiareler Tahran kart bir sylemin bugn ve gelecekte nn ayor, bu da ran’n huzursuzluunu artryor. Bu balamda, ABD’nin son Ortadou turu blgedeki ran etkisini hedef alm grnyor. srail-Krfez-Msr-rdn-Irak balantsnn glenmeye altrlmas, bunu yaparken Tel Aviv’e eitler arasnda birinci olacak bir konum verilmesi ve srail karlaryla balantl olarak ran’n Suriye, Lbnan ve Irak’tan skp atlmak istenmesi Tahran’ ivedi olarak dengeleyici bir mekanizma bulmaya yneltmitir.

Tahran’n Ankara’nn Suriye’nin kuzeyine askeri mdahale olaslndan rahatszlk duyduu biliniyor yine de Biden’n ziyareti sonrasnda ortaya kan tabloda kendisine ynelik Krfezden gelen normalleme mesajlar dnda ran’n elinde sahay radikalletirmeden kullanabilecei fazla bir dengeleyici mekanizma yok. Bu nedenle ran her zamanki memnuniyetsizliini korumasna ramen son zirvede Astana masasnn dalmasn istememitir. ran Cumhurbakan Reisi Tahran’da yapt konumada hem ran’n Suriye politikas zelinde hem de Astana’nn dengeleyici zelliine ynelik mesajlar verdi. zetlemek gerekirse; Reisi ran’n (i) Suriye’nin toprak btnlnn korunmasndan yana olduunu, (ii) Suriye’nin geleceinin d mdahalesiz Suriyeliler tarafndan belirlenmesi gerektiini dndklerini, (iii) terre kar olduklarn, (iv) Frat’n dousundaki igale yani Suriye’de ABD varlna kar olduklarn, (v) srail’in Suriye’ye dzenledii hava mdahalelerine kar olduklarn, (vi) mltecilerin gvenli olarak Suriye’ye dnmelerini desteklediklerini ve nihayet (vii) Suriye meselesinin siyasi ve diplomatik yolla zmn desteklerini belirtmitir. Bu niyetleri Suriye’nin toprak btnl ve srdrlebilir gelecei altnda toplamak imdilik mmkn grndnden ran’n gndeminin minimum seviyede Rusya ve Trkiye’nin gndemi ile Astana erevesinde rtmesi salanmtr.

Rusya’nn Astana’y koruma gds

Ukrayna savann balamasnn ardndan Rusya Bat’nn yaptrmlarna maruz braklm ve dolaysyla uluslararas camia iinde izole edilmek istenen bir aktr haline gelmitir. Rusya’nn Ukrayna’daki hedeflerinden bamsz olarak Bat tarafndan srdrlen bu siyasete cevab genellikle iki biimde oluyor. Bir yandan Ukrayna savann uzamasnn Rusya kadar Batl aktrler iin de -hatta Batllar iin daha fazla olacak ekilde- pahalya patlayacan gsteriyor. Bu adan Rusya kresel ve blgesel ynetiim sistemlerinin paras olduu iin, bunlar ilemez, esnek-ksnek iler hale getirerek nasl bir maliyetin herkes iin ortaya kabileceini vurguluyor. te yandan kresel sistemin bir Bat sistemi olmadnn altn iziyor. Geri Bat, yeni ittifak ve ibirlii modelleri gelitirerek Asya Pasifik’ten Afrika’ya, Gney Dou Asya’dan Arktik’e yeni bir varolu alan tanmlamaya alyor. Dolaysyla Rusya her ne kadar Bat dnda Rusya ile ilikileri kesmeye hevesli olmayan pek ok blgesel aktr hatta Hindistan gibi Batl mttefikler bulsa da Batl ittifak sistemlerinin nerecei dllerle (silah ve teknoloji transferi, ticari balar, mttefiklik stats vb) cazip olabileceinin de farknda. Bu balamda Moskova’y zor bir grev bekliyor: Batl ibirlii modellerinin dnda gvenlik retebilen ibirlii modellerine dahil olabileceini, bu balamda da uluslararas camiada yalnz kalmayacan gstermek zorunda.Bu ereveden baktmzda Rusya iin Astana platformunun ve Tahran Zirvesinin nemli bir frsat olduunu grebiliriz. Rusya Federasyonu Bakan Putin Ukrayna Savana ramen Astana Formatnda boy gstererek hem Suriye’de mevcut sorunun zmnde hala nemli bir aktr olduu mesajn vermeyi baard hem de NATO’da ncelikli tehdit olarak ilan edilmi bir lke olarak bir NATO yesi olan Ankara ile bu formatta ibirlii yapabildiini kantlad. zetle, Putin Rusya’s, Biden’n son Ortadou turunda ABD’nin Rusya’ya artk alan ve boluk kaptrmayaca iddiasna Tahran’da Astana platformu zerinden “buradaym ve Suriye’de varm diyerek” cevap verdi.

Moskova ne vaat ediyor?

Rusya Devlet Bakan Putin Tahran Zirvesi’nde yapt konumada Suriye’de zmn siyasi ve diplomatik yolla halledilmesi gerektiini belirtti. Bu balamda, Suriye’nin toprak btnlne ve dolaysyla dardan mdahaleye kar olduklarnn altn izdi. Astana lsnn, d aktr vurgusunda parmaklarn ABD’ye dnd ve ABD’nin Frat’n dousundaki varlnn sorguland unutulmamal. Ayrca, Rusya Devlet Bakan Putin’de tpk Reisi gibi Suriye’nin geleceini Suriyelilerin karar vereceklerini ifade ederek Anayasa komitesi almalarna destek vereceklerini belirtmitir. Bilindii zere Astana diyalounun Cenevre srelerinde inisiyatifi ele almalar Anayasa komitesi almalar zerinden saland. Rejimin bu almalara yaklam hep kstek olmak zerinden oldu. ran ve Rusya’nn da Rejimin etki alann nceleyerek Suriye siyasetinin ve Anayasa’snn geleceine baktklar aikr. Ancak bugn geldiimiz noktada bu kstek olma halinin Frat’n dousu ile ilgili temel meseleyi zmedii, Rejim zerindeki ekonomik basky azaltmad yani Astana srecine zarar vermek dnda bir ie yaramad da ortada. Bu noktada Trkiye’nin uyarsnn not edildiini anlyoruz. Putin’in konumasnda, Tahran’da yaplan ikili ran-Rusya grmelerinin olduka baarl getii masajn vermek ihtiyacn duymasn da ilgin bulduumuzu ekleyelim. Putin Rusya’nn ran’la enerji, savunma sanayi gibi pek ok kritik alanda ibirliini gelitireceini ifade etti, daha da nemlisi ikili ticaretin iki lkenin milli paralaryla olmas iin alacaklarn belirtti. Benzer ekilde ran-Trkiye, Trkiye-Rusya grmelerinde de ekonomik yn ne kartlan kritik ibirliklerinin srecei mesaj verildi. Moskova’nn Bat kaynakl yaptrmlara karlk elindeki havular ibirlikleri zerinden sahaya srecei mesajn buradan alyoruz.

Szler tutulacak m?

Cumhurbakan Erdoan Astana Zirvesi ncesi Tahran’da yapt konumada ok nemli baz noktalarn altn izdi: Snr gvenliimizi tehdit eden terr rgtnn 30 km geri ekilmesi ile ilgili mutabakatn henz yerine gelmediini ve bu nedenle Tel Rfat ve Menbi’in terr yata haline geldiini belirtti; Ankara’nn istikrara ynelik abalarna kar Astana ortaklarndan Trkiye’nin anlay beklediini vurgulad ve Trkiye’nin PKK saldrlarna kar kaytsz kalamayaca szn verdi. Nitekim Cumhurbakan Erdoan Ankara’nn bu konudaki kararlln Suriye’den ”er odaklarn skp atacaz” ifadesiyle netletirmitir. Bu ifadelerden Trkiye’nin Tahran’a gelirken ok net bir gndemi olduunu, hassasiyet ve taleplerini kaln harflerle belirtmeye hazr olduunu ve taraflar da Astana platformunun hayatta kalmas adna Trkiye’nin taleplerini ciddiye almaya ardn anlyoruz. Astana Ortak Bildirisi’nde ortaya kan maddelere bakldnda, taraflarn ncelikle (i) Suriye’nin toprak btnlne vurgu yaptklar, (ii) Suriye’de terrle mcadeleye destek vermeye devam etme sz verdikleri, (iii) Suriye’ye insani yardmn yaplmasn nemsedikleri, (iv) Israil’in Suriye’ye yapt saldrlar knandklar ve (v) Idlib gerginlii azaltma blgesindeki duruma atf yaparak buradaki terrle mcadeleye devam edileceklerine dair kararllk vurguladklar grlyor. Tahran Zirvesi sonunda, taraflarn ortak grlerini yanstan 16 maddelik Mutabakat Metnini yan sra, tarafn ortak karar ile bundan sonraki Astana Zirvesi’nin- Rusya Devlet Bakan Putin’in daveti zerine- Rusya’da yaplmasna karar verilmitir. Taraflar, ilaveten Tahran’da Suriye meselesine ek olarak, aralarndaki ortak siyasi ve ekonomik ibirliini arttrmak isteklerini teyit etmitir.

Cumhurbakan Erdoan’n Tahran Zirve Bildirisi akabinde, ran ve Rus Devlet Bakanlarnn yaptklar aklamalarda Trkiye’nin Suriye kaynakl terr endielerini anlam olduklarn grmekten memnun olduunu ancak destek ifadelerinin szde kalmamas gerektii uyarsn yinelemekten geri kalmadn gryoruz. Buradan unu anlayabiliriz; bugnden itibaren Rusya’da yaplacak Astana Zirvesi’ne kadar geecek zaman zarfnda Trkiye’nin Suriye odakl terr sorununun giderilmesi iin Astana ortaklar, Rusya ve ran’n ciddi olarak aba gstermeleri gerekmektedir. Aksi halde Ankara’nn Suriye’nin kuzeyinde Tel-Rfat ve Menbi gibi alanlara askeri operasyon gerekletirmesi bir olaslk olmaktan, kesin olarak atlacak bir adma dnr. Tabii, Trkiye’nin Suriye’nin kuzeyine ynelik bir askeri operasyon yapma olaslnda etkili olacak bir dier nemli faktr u andaki jeopolitik ortamn deiip deimeyecei meselesiyle ilgilidir. Ukrayna savana fazlasyla angaje olmu bir Rusya ile imdilik Suriye’de aralanan jeopolitik frsat kapsnn ne kadar srece ak kalp kalmayaca bilinmemektedir. Sonuta, Ankara tm hesap ve deerlendirmeleri rasyonel bir erevede yapmaktadr, ancak hazr ve kararl olduu konusunda kimsenin phesi de yoktur.

Blge ve blge tesine mesaj

Yeni Souk Sava koullarnda, byk g rekabeti ortamnda ABD veya benzer gteki lkelerin eskisi gibi mttefik veya ortaklar zerinde tam bir kontrol salayamadklar bir sreten geiyoruz. Bu balamda orta veya kk byklkteki lkeler ABD veya dier benzer lkelerle ayn ittifak sisteminde olmakla birlikte kart ittifaktaki byk glerle ibirlii yapabilecek mekanizmalar iinde de bulunabiliyor, hatta oklu ittifak mekanizmalarnn paras olabiliyorlar. Bylece, orta-kk byklkteki lkeler kendilerine byk bir glerden ynelecek tehditleri bir sre iin dengeleme frsat edinebiliyorlar. te, 2017 senesinde ran-Trkiye-Rusya arasnda kurulan Astana sreciyle Trkiye anlan tarihte Frat’n dousunda ABD meneili PYD tehdidini dengelemek ve dolaysyla l mekanizma ile Suriye sorununa zm salama ihtimalini yakalamtr. Bu mekanizmann zaman zaman alt ve duraksad anlar tabii ki olmutur. Ancak, bugn Tahran’daki Astana Zirvesi’nde liderin el ele verdikleri fotoraf uluslararas kamuoyu ile paylald anda blge ve blge tesi iin bir mesaj verilmesini de hala bu platformun salad grlmektedir. Mesaj, dorudan Washington’a gitmitir. Cumhurbakan Erdoan da Tahran dn uakta gazetecilere yapt aklamada bu konuya dikkat ekmi ve ABD’nin Frat’n dousundaki PYD varlna son vermesi gerektiini, Suriye’den kmas gerektiini sylemitir. Bu mesaj Suriye’de zm srecinin bir paras olan meru bir platform zerinden vermek ve Frat’n dousundaki oluumun meruiyetini sorgulamak, bunu tek bana dillendirmekten ok daha byk bir etki yaratr. Doru, Astana format imdilik Ankara’nn terrle ilgili beklentilerine tam cevap verememektedir, bu yzden operasyon olasl canl bir ekilde masadadr. Ama Astana modeli Suriye’de Trkiye’nin ABD destekli PYD varlna kar itirazn merulatran ve bu itiraz glendiren bir dengeleme mekanizmas olarak nemini korumaya devam edecektir.

[email protected]

Leave a Comment